«

»

اکتبر 11

نقش منابع نفتی و گازی در بحران یمن

330737762920586
یکی از مهره های داغ کنونی در شطرنج غرب آسیا، یمن است. حمله عربستان در مارس ۲۰۱۵ به یمن به بهانه بازگرداندن مشروعیت و بازگشت منصورهادی رئیس‌جمهور فراری به قدرت انجام گرفت اما از همان ابتدا برخی کارشناسان در این امر تردید داشتند و معتقد بودند اهداف دیگری در ورای این هدف ظاهری برای حمله به یمن وجود دارد.
اکنون برخی خبرها منتشرشده است که نشان دهنده وجود ذخایر بسیار بالای نفتی و گازی در یمن است. به همین دلیل کارشناسان معتقدند حمله به یمن با هدف تسلط بر همین منابع صورت گرفته است. نکته جالب ماجرا اینجاست که پس از اطلاع امارات از وجود منابع نفتی در یمن این کشور نیز به ائتلاف سعودی علیه یمن پیوست؛ اما وضعیت نفتی یمن در شرایط کنونی چگونه است و ادعاهای مطرح شده در مورد وجود بزرگترین منبع نفتی جهان در یمن به چه میزان صحت دارد؟ به نظر می رسد که منابع نفتی و موقعیت استراتزیک باب المندب، نقش مهمی در تکوین، تشدید و تطویل بحران یمن داشته باشد.

ذخایر نفت و گاز یمن

یمن یک تولیدکننده نفت و گاز کوچک است که ذخایر آن در حال کاهش است. بر اساس اداره اطلاعات انرژی آمریکا یمن سی و دومین کشور صادرکننده نفت و شانزدهمین فروشنده بزرگ گاز مایع در جهان است. این کشور در یک مسیر حمل و نقل کلیدی قراردارد. تخمین زده می‌شود که حدود ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار بشکه نفت به صورت روزانه از تنگه استراتژیک باب المندب که بین یمن و جیبوتی واقع شده است، بگذرد. اختلال در مسیر دریایی باب المندب می‌تواند نفت خلیج فارس و تانکرهای ال ان جی را از عبور از کانال سوئز به سمت اروپا و آمریکا متوقف کند. بیشتر نفت خام یمن در جنوب این کشور است.

بر اساس بررسی آماری بی پیBP ذخایر نفتی یمن در حدود ۲ میلیارد و ۷۰۰ میلیون بشکه در سال ۲۰۰۹ برآورد شده است. این رقم معادل ۲ دهم درصد ذخایر جهانی است. تولید روزانه نفت یمن در سال ۲۰۰۹، ۲۹۸ هزار بشکه یا فقط ۴ دهم درصد از کل تولید جهانی بود که این رقم نسبت به سال ۲۰۰۲ که ۴۵۷ هزار بشکه بود کاهش معناداری داشته است. با توجه به آمار بی پی ذخایر گاز یمن نیز ۴۹۰ میلیارد متر مکعب یا ۳ دهم درصد کل آمار جهانی است. برخی منابع دیگر معتقدند که در ماه ژانویه ۲۰۱۴ ذخایر نفت یمن ۳ میلیارد بشکه بوده است، در همین سال تولید نفت یمن به طور متوسط ۱۲۷ هزار بشکه در روز بوده است. با اینوجود جنگ داخلی یمن تقریباً تمام تولیدات نفت و گاز یمن را متوقف کرده است.

اما این تمام واقعیت در مورد نفت و گاز یمن نیست و برخی گزارشها و بررسیها نشان دهنده این هستند که یمن صاحب یکی از بزرگترین منابع نفتی در جهان است. اخیراً اعلام شده که ۶۳ درصد منابع یمن توسط عربستان و در همکاری با منصورهادی به سرقت رفته است. طبق برخی گزارشها عربستان یک پایگاه نفتی با همکاری شرکت فرانسوی توتال در بخشهای جنوبی منطقه الخرخیر در نجران و مرزهای یمنی تأسیس کرده است و از چاههای مشترک بهره‌برداری می‌کند.

در اواخر سال ۲۰۱۶ یک کارشناس اقتصادی اعلام کرد که واشنگتن و ریاض به دولت پیشین یمن رشوه داده‌اند تا از فعالیت‌های حفاری و اکتشاف نفت خودداری کنند. این کارشناس تأکید کرد که ذخایر نفت یمن بیشتر از کل منطقه خلیج فارس است. بر اساس اسناد ویکی لیکس، عربستان با آمریکا توافق نامه‌ای محرمانه امضا کرده است تا یمن نتواند از منابع نفتی خود در سی سال گذشته استفاده کند. تحقیقات و ارزیابی‌های علمی نشان داده‌اند که ذخایر نفتی یمن بیشتر از مخازن مشترک همه کشورهای خلیج فارس است. این منابع نفتی عمدتاً در مناطق مارب، الجوف، الشبوه و حضرالموت واقع شده است.

برخی منابع اعلام کردند که یک سری اسناد محرمانه توسط ویکی لیکس منتشرشده است که دولت ریاض یک کمیته را به ریاست سلطان بن عبدالعزیز وزیر دفاع سابق تشکیل داده است که سعود الفیصل وزیر خارجه سابق و رئیس اطلاعات عربستان نیز عضو این کمیته بودند. عربستان یک مأموریت به این کمیته داده است که یک پروژه را از طریق حفاری کردن بین عربستان به سمت دریای عرب را از طریق حضرالموت انجام دهد تا از تنگه هرمز و باب المندب بی‌نیاز شود. کارشناسان معتقدند که ذخایر کشف شده نفت در استان الجوف می‌تواند یمن را به عنوان یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت در منطقه و جهان تبدیل کند.

بر اساس بررسی دقیق زمین شناسی شرکت «USGS» مخازن دریایی نفت یمن بسیار بزرگ و زیاد است و این مساله نشان می‌دهد ذخایر بکر یمن یکی از بزرگترین ذخایر مشترک در بین کل کشورهای خلیج فارس است و این مساله یکی از اسرار و رازهای شروع جنگ علیه یمن است.

طبق اظهارات محمد عبدالرحمن شرف الدین کارشناس اقتصادی یمن که در گفتگو با شبکه آر تی مصاحبه می‌کرد کشف میدانهای بزرگ نفتی یکی از دلایل اصلی است که عربستان را مجبور به حمله به یمن کرده است. در واقع پس از اطلاع از اینکه استان حضرالموت حاوی ثروت نفتی بزرگی است و اشغال مناطق جنوبی یمن در راستای تأمین ثروت نفتی عربستان است و پس از کشف میدانهای نفتی بزرگ در جنوبی یمن، امارات نیز به ائتلاف نظامی علیه یمن پیوست. حسن علی السنیری کارشناس دیگر یمنی اعلام کرده که ذخایره کشف شده در الجوف به تنهایی می‌تواند یمن را به یکی از بزرگترین کشورهای صادر کننده نفت در منطقه و جهان تبدیل کند. ذخایر کشف شده نفت در الجوف ٣۴ درصد ذخایر جهانی را تشکیل می‌دهد.

بررسیها نشان می‌دهد که یمن می‌تواند تنها از منابع نفتی الجوف روزانه ۲ تا ۵ میلیون بشکه نفت صادر کند. در سال ٢٠١۴ منابع رسمی تائید کردند که منصورهادی رئیس‌جمهور وقت یمن گزارشی رسمی را تائید کرده است که الجوف سومین منبع نفتی بزرگ در شبه‌جزیره عربستان است و می‌تواند چند میلیون بشکه نفت در روز صادر کند. یک تحقیق زمین شناسی دیگر حدود ٢٠ سال پیش با عنوان “گنج مخفی در یمن” توسط شرکت‌های نفتی بین‌المللی منتشرشده است که بزرگترین دریاچه نفتی در شبه‌ جزیره عربستان بین استانهای مارب، الجوف، حضرالموت، شبوه و ابین را تایید می‌کند. شبکه تلویزیونی اسکای نیوز نیز اعلام کرده که بزرگترین منبع ذخایر نفتی در جهان در عمق ١٨٠٠ متری زمین در یمن وجود دارد و بخشی از آن به قلمرو عربستان سعودی نیز کشیده شده است. گلوبال ریسرچ نیز در گزارشی اعلام کرده که مخازن نفتی یمن به تنهایی می‌توانند نیازهای نفتی جهان را برای ۵٠ سال آینده برطرف کند. این پایگاه اعلام کرد که ذخایر نفتی دست نخورده که در مناطق مرزی عربستان و یمن قرار دارند از بزرگترین مخازن نفتی در دنیا هستند.

رویترز در ماه آگوست گزارش داد که یمن صادرات نفت و گاز از میدان های نفتی مسیله را برای نخستین بار از زمان جنگ داخلی که ١٦ ماه پیش آغاز شده بود، ازسرگرفته است. سیف الشریف، وزیر نفت یمن امیدوار است که تولید از میدانهای نفتی شبوه و مأرب ازسرگرفته شود. وی اظهار کرد: یمن قصد دارد صادرات نفت خام و گاز را از پایانه های رأس عیسی در دریای سرخ و بلحاف در خلیج عدن از سرگیرد، اما جزئیاتی درباره زمان آغاز و مقدار محموله ها منتشر نشده است. یک مقام رسمی وزارت نفت یمن در ماه ژوئیه اعلام کرده بود که این شرکت سه میلیون بشکه نفت خام به شرکت گلنکور (بریتانیایی-سوئیسی) فروخته است.براساس آمارهای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، یمن با سه میلیارد ذخایر اثبات شده یکی از تولید کنندگان کوچک به شمار می آید. این اداره همچنین اعلام کرد که بخش عمده تولید میدان های نفت و گاز یمن پس از جنگ داخلی که در مارس ٢٠١٥ میلادی آغاز شده بود، متوقف شد. با توجه به موقعیت راهبردی یمن و قرار گرفتن در همسایگی عربستان، بزرگترین صادر کننده نفت جهان، مسیرهای کشتیرانی و حضور شاخه های اصلی گروه تروریستی القاعده در این سرزمین، امنیت این کشور اهمیت بالایی دارد.خط لوله اصلی نفت یمن روزانه حدود ١١٠ هزار بشکه نفت خام سبک میدان مارب را به پایانه صادراتی راس عیسی انتقال می دهد، نفت خام میدان مارب پس از انتقال با خط لوله اصلی نفت یمن و بارگیری به وسیله نفتکشها در پایانه راس عیسی واقع در دریای سرخ، راهی پالایشگاه عدن در خلیج عدن می شود. تولید روزانه نفت یمن در سال ٢٠١٤ حدود ١٢٧ هزار بشکه بوده است، اما این مقدار در ماه ژوئیه ٢٠١٥ میلادی به ٤٤ هزار بشکه در روز رسید. عمده ذخایر نفتی یمن در مناطق مارب-شبوه در شمال و سیعان- مسیله در جنوب واقع شده است.

اهداف و پیامدهای سلطه عربستان و امارات بر منابع نفتی و گازی یمن

با توجه به دلایل فوق و اسناد موجود در رابطه با میزان ذخایر نفتی یمن به نظر می‌رسد دلیل اصلی اختلافات عربستان و امارات در جنوب یمن به همین مساله برگردد. بارها نیروهای تحت حمایت عربستان و امارات در جنوب یمن با یکدیگر درگیر شده‌اند. درواقع دلایل اختلافات این دو کشور در چند مساله نهفته است. در درجه اول عربستان سعی دارد با توجه به موقعیت ژئوپلیتیک یمن بر مناطق حساس این کشور تسلط پیدا کند این امر می‌تواند باعث در اختیار گرفتن تنگه باب المندب توسط عربستان شود که این مساله برای امارات خوشایند نیست. از سوی دیگر قدرت یافتن حزب اصلاح وابسته به اخوان المسلمین در یمن که عربستان از آن حمایت می‌کند به هیچ‌وجه در راستای منافع امارات نیست، اما دلیل مهم‌تر نیز به مساله نفت کشف شده در یمن بر می‌گردد که بنابر اطلاعات موجود ۳۴ درصد نفت جهانی است و می‌تواند امارات را از ردیف کشورهای قدرتمند نفتی خارج کند. همین مساله سبب اختلافاتی بین عربستان و امارات در یمن شده است و امارات برخلاف اعلام اولیه برای مقابله با این تهدیدها وارد جنگ یمن شد اما در استانهای جنوب همواره با نیروهای عربستان درگیری داشته است. در واقع تلاش دو کشور برای تسلط بر منابع نفتی اکنون به یک موضوع داغ رسانه‌ای تبدیل شده است. کارشناس آمریکایی “فیل باتلر” در مورد علت حمله عربستان به یمن اعلام کرده که عربستان به دنبال نفت یمن است. این کارشناس آمریکایی اعلام کرده که رسانه‌های غربی معمولاً از یمن به عنوان یک تولیدکننده کوچک انرژی یاد می‌کنند اما حقیقت اینست که این کشور دارای ذخایر قابل توجه نفت و گاز است که عربستان و امارات به دنبال کنترل این منابع هستند. باتلر اعلام کرده که علی النعیمی وزیر نفت سابق عربستان اعلام کرده که پادشاهی سعودی قصد ندارد تا ۳۰ سال آینده ظرفیت تولید نفت خود را از 12.5 میلیون بشکه در روز افزایش دهد.

این در حالیست که عربستان در ماههای اخیر تعداد دکله ای حفاری خود را افزایش داده و تعداد دکل های حفاری این کشور از ۸۸ دستگاه به ۱۷۰ دستگاه یعنی دو برابر رسیده است. در واقع اگر ریاض قصد افرایش تولید روزانه خود را ندارد این دکل ها را با چه نیتی خریداری کرده است؟ تحلیلگران معتقدند که باراک اوباما از ظرفیت قابل توجه گاز یمن آگاه بوده است. طبق اسناد ویکی لیکس سفیر آمریکا در یمن به اوباما در سال ۲۰۰۸ نوشته است که وی در سال ۲۰۰۸ اعلام کرد که استانهای شبوه مارب و الجوف دارای پتانسیل‌های بالای گاز هستند. این مساله باعث شده است تا امارات نسبت به تلاشهای عربستان در این مورد بسیار مشکوک شود و به دامنه فعالیت‌های خود در جنوب یمن بیفزاید.

در همین ارتباط اخیراً امارات در جدیدترین اقدام خود در جنوب یمن با استفاده از نیروهای اجیر شده خود توانست مناطقی در استان شبوه را که حاوی میادین نفتی است اشغال کند. امارات با استفاده از ۳ هزار مزدور خود توانست دو شهرک عزان و حبان در شبوه را به اشغال خود درآورد. این دو منطقه حاوی مقادیر زیادی نفت و گاز هستند.العالم به نقل از منابع محلی خبر داده که نیروهای نخبه شبوه که مورد حمایت امارات قراردارند تسلط خود بر شهر عتق مرکز استان و نواحی نفت خیز عزان، رضوم ، العلقه ، جبان، الحوطه و بلحاف را که در اختیار نیروهای القاعده قرارداشت ، کامل کردند. ناظران عقیده دارند که به دنبال اختلاف با دوحه و احتمال توقف صادرات گاز از جانب قطر، اماراتی ها تلاش می کنند نیاز خود به گاز طبیعی را از راه تسلط و بهره برداری از چاههای یمنی شبوه تامین کنند.

با توجه به آنچه که گفته شد به نظر می‌رسد می‌توان تسلط بر منابع نفت و گاز یمن را یکی از مهم‌ترین دلایل شروع جنگ یمن ذکر کرد. نگاهی به اختلافات امارات و عربستان در یمن نشان می‌دهد که این دو کشور دقیقاً در مناطقی (مانند الجوف، حضرالموت، شبوه و ابین) دچار اختلاف شده‌اند که منابع نفتی و گازی بالایی دارد. رسانه‌ها بارها اعلام کرده‌اند که عربستان از نیروهای اماراتی درخواست کرده‌اند که از این مناطق عقب‌نشینی کنند اما امارات به دلیل اهمیت نفتی این مناطق با عربستان مخالفت کرده است و این مساله بر اختلافات دو کشور در جنوب یمن دامن زده است.در این ارتباط نیز دکتر «یاسر یحیی الحوری» دبیر کل حزب الحق یمن اعلام کرده است که عربستان سعودی و امارات هر دو به منابع نفتی و گازی یمن چشم طمع دوخته‌اند. اساساً، ورود آنها به جنگ یمن نیز با هدف سیطره بر همین منابع بوده است.

در همین رابطه “شارل ایوب” در مقاله‌ای در روزنامه الدیار لبنان نوشت: به نظر می‌رسد جنگی که در یمن صورت گرفته و آمریکا و عربستان در آن هستند، درباره چاههای نفت بوده است به طوری که دولت سابق یمن قصد داشت شرکت‌های روسی در کنار شرکت‌های انگلیسی و آمریکایی وارد شوند اما اختلافی به وجود آمد و اعلام این اکتشاف جدید در یمن منع شد.محمد الزبیری سرپرست حزب بعث سوری نیز در مورد که چرا جنگ یمن آغاز شد و اهداف دشمن سعودی برای براه انداختن این جنگ چه بود معتقد است: یکی از اهداف جنگ یمن سرقت تصمیم‌گیری مردم یمن به نفع آمریکایی ها و سعودی بود. وی با اشاره با اینکه دومین علت تجاوز به یمن سرقت منابع طبیعی، گاز و طلای کشور است، یادآورشد: سعودی‌ها به دنبال عقب نگه داشتن ملت یمن هستند. هدف سوم از جنگ یمن تسلط بر آبراه استراتژیک تنگه باب المندب بودکه بیش از سه میلیون بشکه نفت از آنجا عبور می کند.

از نظر جغرافیایی باب المندب از این نظر حائز اهمیت است که دومین تنگه مهم جهان پس از کانال سوئز به شمال می آید، زیرا نقطه ارتباطی بین دریای سرخ و مدیترانه است به اضافه اینکه جنوب غرب آسیا را به شرق آفریقا و اروپا متصل می کند. همچنین باب المندب گذرگاه آبی استراتژیک است که دریای سرخ را به خلیج عرب و بحر العرب متصل می کند و مرزهای آبی آن بین سه کشور یمن، اریتره و جبیوتی مشترک است. عرض این تنگه حدود 30 کیلومتر است که از «رأس منهالی» در یمن شروع شده و تا «رأس سیان» در جیبوتی امتداد می یابد و جزیره پریم (میون) متعلق به یمن این تنگه را به دو کانال شرقی و غربی تقسیم می‌کند. کانال شرقی به «باب اسکندر» معروف است که عرض آن سه کیلومتربوده و عمق آن به 30 متر می رسد. اما کانال غربی به نام «دقة المایون» معروف است و عرض آن 25 کیلومتر و عمق آن 310 متر است و در نزدیکی ساحل آفریقا مجموعه جزایر کوچکی قرار دارد که هفت برادران (الاشقاء السبعة) نامیده می شوند.

از نظر اقتصادی نیز بر اساس آمار موجود حدود پنج تا شش درصد تولید نفت جهان و به عبارت دیگر حدود چهار میلیون تن نفت هر روز از این تنگه به سمت کانال سوئز و از آنجا به سایر نقاط جهان عبور می کند. بر اساس ارزیابی های اداره اطلاعات انرژی آمریکا در سال 2013، مقدار نفتی که روزانه از این تنگه عبور کرد، حدود سه میلیون و 800 هزار بشکه بود که این رقم معادل شش درصد تجارت نفت جهانی به شمار می آید.

سالانه حدود 21 هزار کشتی حامل انواع کالاها نیز از باب المندب عبور می کند. با توجه به اهمیت باب المندب در تجارت جهانی و حمل و نقل نفت، کشورهای غربی نیز تلاش کردند این تنگه را گرچه به طور نیابتی در اختیار خود داشته باشند و رفت و آمد آن را نیز تحت کنترل در آورند. در راستای تحقق این اهداف واشنگتن به ساخت پایگاههایی نظامی در نزدیکی باب المندب اقدام کرد که نمونه آن پایگاه نظامی جیبوتی است که در بخش غربی باب المندب واقع شده است.با توجه به آنچه گفته شد شاید نتوان یک سیر منطقی و منظم از سوی متجاوزان به یمن برای تسلط بر منابع نفتی این کشور پیدا کرد اما برخی اقدامات این کشورها به خوبی نشان دهنده فعالیت‌های آنها در این راستا است. به عنوان مثال درگیری و رقابت فزاینده میان ابوظبی و ریاض در استان شبوه یمن که طبق بررسیها یکی از مناطق نفتی مهم یمن است نشان دهنده تلاش این دو کشور برای تسلط بر منابع نفتی است.

در واقع در استان شبوه علاوه بر نفت و گاز بندر راهبردی بحاف نیز واقع شده که برای صدور گاز مایع بسیار مهم است. رفتارهای امارات در جنوب یمن نظم بیشتری دارد و کارشناسان معتقدند که اقدامات ابوظبی از سوکوترا تا باب المندب حاوی نظم خاصی است. در واقع رقابت دو کشور امارات و عربستان در مورد شبوه نشان داد که این دو کشور در تلاش برای تسلط بر مناطق نفتی مانند حضرالموت، شبوه و الجوف هستند.حتی ائتلاف سعودی نیز در می 2017 برای تسلط بر منابع نفتی استان حضرموت و به بهانه مقابله با القاعده حمله‌ای با عنوان «آزادسازی حضرموت» را شکل داد. کارشناسان اعلام کردند که هدف اصلی ریاض از این حمله تسلط بر بندر الضبه در حضرموت و دستیابی به منابع نفتی این استان بوده است. در حال حاضر عربستان بزرگترین تولید کننده نفت در جهان به شمار می‌رود. در صورتی که این کشور موفق به تسلط بر نفت یمن نیز شود قدرت بلامنازع جهان خواهد شد و می‌تواند بدون توجه به تصمیمات اوپک به صورت مجزا در امر قیمت‌گذاری تصمیم گیری کند.

این مسئله توازن سیاسی و اقتصادی در این مورد را به هم خواهد زد و می‌تواند کشورهایی مانند ایران و روسیه را که به شدت به منابع حاصل از فروش نفت وابسته هستند آسیب پذیر کند چرا که نفت در صورت تسلط عربستان بر منابع نفتی یمن می‌تواند بزرگترین ابزار فشار علیه کشورهای نفتی از سوی عربستان باشد. از سوی دیگر هم امارات و هم عربستان در منطقه می‌توانند از طریق درآمدهای نفتی حاصل از منابع یمن به عنوان کشورهایی قدرتمند مطرح شوند چرا که در شرایط کنونی به علت نوسان قیمت نفت، هم عربستان و هم امارات با بحران‌هایی مواجه هستند. به طوری که عربستان در سال 2015، حدود 100 میلیارد دلار کسری بودجه داشت و در شرایط کنونی نیز اقدام به اجرای سیاست‌های ریاضت اقتصادی نموده است. طبیعی است چند برابر شدن درآمدهای ارزی ریاض می‌تواند وزن و جایگاه این کشور را در منطقه و جهان بسیار ارتقا دهد.

نتیجه

همانطور که ذکر شد برخلاف تصورات رایج، یمن نه تنها کشور کوچک نفتی نیست بلکه صاحب ۳۴ درصد از ذخایر نفتی جهان است و این مساله خود یکی از مهم‌ترین دلایل حمله عربستان و امارات به این کشور شده است. در این راستا امارات زمانی که از این مساله آگاه شد نسبت به مشارکت در حمله به یمن اقدام کرد و اکنون رقابت شدیدی بین امارات و عربستان در جنوب یمن برای تسلط بر منابع نفتی این کشور در جریان است. برخی اخبار تایید نشده به نقل از رسانه‌های یمنی حاکی از اینست که حتی عربستان برای بهره برداری از منابع

نفتی یمن به دنبال اجاره این منابع به مدت ۵۰ سال برآمده و در ازای هرسال بهره برداری مبلغ ۱۰ میلیارد دلار به یمن پیشنهاد داده است. در شرایط کنونی نیز آمریکا وارد این معرکه شده است و به بهانه مبارزه با القاعده به دنبال دستیابی به این منابع نفتی است چرا که بخش اعظم این منابع در الجوف و مارب است که تروریست‌ها در آن مناطق حضور دارند. با توجه به حجم ذخایر نفتی یمن بعید است که دیگر قدرت‌ها مانند چین و روسیه وارد این ماجرا نشوند و همین مساله می‌تواند زمینه‌ساز درگیری در یمن بر سر منابع نفتی را فراهم کند.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

تصویر کپچا

*